Safal Khabar - सर्प संरक्षणमा समर्पित यामलाल भन्छन्, हाम्रै लागि सर्प जोगाउनु पर्छ
बिहिबार, २६ मङि्सर २०७६ (Thursday, 12 December, 2019)
सर्प संरक्षणमा समर्पित यामलाल भन्छन्, हाम्रै लागि सर्प जोगाउनु पर्छ
सोमबार, १६ मङि्सर २०७६, १७ : १४
सर्प संरक्षणमा समर्पित यामलाल भन्छन्, हाम्रै लागि सर्प जोगाउनु पर्छ

- प्रकाश सिग्देल
चितवन ।
सर्प भन्नेबित्तिकै धेरैको सातो जान्छ, चाहे त्यो विषालु होस् वा विषरहित । अझ कतिपय मानिस त आफ्नो वरपर सर्प देख्नेबित्तिकै मार्न तम्सिहाल्छन् । तर, सर्प मार्ने हैन यसको संरक्षण गर्नु पर्छ भन्दै ३ वर्षदेखि लंकुका यामलाल भण्डारी सर्प संरक्षणमा लाग्नु भएको छ ।
४ वर्षदेखि घरभित्र भेटिएको सर्पलाई समात्ने र छाड्ने गरेको भएपनि ३ वर्षदेखि भने घरभित्र रहेका सर्पलाई समातेर ल्याएर केहि समय राख्ने र सर्प बिशेषज्ञसंग परामर्श गरी त्यसलाई जंगलमा लगेर छाड्ने काम गरेको उहाँको भनाई छ । आफूले हालसम्म १३९ वटा सर्प घर भित्रबाट समातेको उहाँले बताउनु भयो । 
आधा रातमा पनि फोन गर्नासाथ सम्बन्धित ठाउँमा पुगेर सर्पको उद्धार गर्ने गरेको उहाँ बताउनु हुन्छ । आफूले सम्पुर्ण सुरक्षाका विधि अपनाएर सर्पको उद्धार गर्ने गरेको र कसैसंग पनि आफूले पैसा नलिने गरेको उहाँ बताउनु हुन्छ । कसैले पैसा दिइहाले भने पनि अनाथालयमा गएर त्यो पैसा दान दिने गरेको भण्डारी बताउनु हुन्छ । यो काममा आफूलाई स्थानीय युवा रमेश गैरेले पनि साथ दिने गरेको उहाँको भनाई छ ।
सर्प प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्नका साथै निरोगी मानव जीवन बिताउन पनि आवस्यक हुने भएकाले यसको संरक्षण गर्नु पर्ने उहाँ बताउनु हुन्छ । सबै प्रजातिका सर्प एकै प्रकारका हुंदैनन् भन्ने भाव जगाउन सर्प बचाउ अभियान नै संचालन आवश्यक रहेको उहाँको तर्क छ । 
हिन्दु धर्ममा सर्पलाई देवता मानेर नाग पञ्चमीका दिन पूजा गर्ने गरिन्छ । पहाडमा हँुदा आमा र बुबाले नागको पूजा गरेको आफूले देखेकाले पनि सर्प संरक्षणमा आफू सरिक भएको उहाँको भनाई छ । पहाडी क्षेत्रमा गोमन, चिचिन्डे, हरेउ र कपरहेड सर्प पाइने गर्दछ । सर्प आफैंमा मानिसको शत्रु होइन तर यसलाई छुने, जिस्काउने र चलाउने गरे मात्र टोक्ने गर्दछ ।

सर्पको महत्व
सर्पले पनि पृथ्वीमा मानिसको जत्तिकै महत्व बोकेको हुन्छ । सर्प पनि पारिस्थितिक पद्धतिको एउटा अंग हो । सर्पले स–साना किराफट्यांग्रा, माछा, भ्यागुता, छेपारो, चरा र स्तनधारीलाई आहारा बनाउँछ भने चिल, बाज, न्याउरी मुसो आदि प्राणीले सर्प र तिनको अन्डालाई आहारा बनाउने गर्छन् । यसरी नै पारिस्थितिक पद्धति सन्तुलनमा रहेको हुन्छ । 
चिकित्सकीय दृष्टिकोणबाट पनि यसको महत्व रहेको छ । सर्पको विष एन्टिस्नेक भेनोम सेरोम बनाउन प्रयोग हुन्छ, जुन फेरि सर्पकै टोकाइको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ । मानिसको ज्यान जोगाउन सक्ने अन्य धेरै औषधि सर्पको विषबाट निर्माण गरिन्छ । न्युरोटक्सिन र हेमोटक्सिन विषबाट बनाइएका औषधि मस्तिष्कको चोट, स्ट्रोक, मानसिक तनाव, हृदयाघात, रक्तचापको उपचारका साथै पीडा कम गर्ने औषधिका रूपमा प्रयोग गरिन्छ  । 
यी सबै कुरा जानेर वा नजानेर हामी सर्प देख्नेबित्तिकै मार्न तयार हुन्छौँ । नेपालमा सर्पदंशको औषधि नबन्ने र हरेक वर्ष भारतबाट खरिद गर्नुपर्ने हुनाले प्रत्येक वर्ष नेपालका अस्पतालमा औषधि अपुग हुने गर्छ । नेपालमा पाईने सर्पहरुलाई समातेर नेपालमै प्रशस्त मात्रामा औषधि उत्पादन गर्न सके र समयमै बिरामीलाई अस्पताल पुर्याउन सके सर्पदंशबाट धेरैले ज्यान गुमाउनु नपर्ने उहाँको भनाई छ । 
सर्प, सर्पदंश र सर्प संरक्षणसम्बन्धी जनचेतनाको कमीका कारण मानिस र सर्पबीचको द्वन्द्व बढ्न गई दुवैले अकालमा ज्यान गुमाउनु परेको उहाँको ठहर छ । सबै सर्प विषालु हुँदैनन् । सर्पले मानिसलाई टोक्ने भनेको आफ्नो बचाउका लागि गर्ने प्रतिरक्षाको अवस्थामा मात्र हो । 
सर्पको मुख्य आहारा स–साना जीव जस्तै, मुसा, भ्यागुता, किराफट्यांग्रा आदि हुन् । सर्पले आफूलाई खतरा महसुस भएमा मात्र मानिसलाई टोक्ने वा आक्रमण गर्छ । खासमा सर्प मानिसलाई देख्दा सकेसम्म भाग्नै खोज्ने र आफूलाई चुनौती सिर्जना हुने देखेपछि मात्रै टोक्ने उहाँले बताउनु भयो ।

Yeti Diistillery
nic asia

कसरी बच्ने
सर्पबाट बच्न सर्पलाई जथाभावी रूपमा समाउन खोज्ने, जिस्क्याउने र छुने गर्न हुँदैन । घरको वरिपरि दुलो छ भने त्यसलाई तुरुन्त टालिहाल्नु पर्छ । राति सुत्दा पलङमा सुत्नु र झुलको प्रयोग गर्नु सर्पबाट जोगिने राम्रो उपाय हो ।
सर्पको प्रकार
सर्पको लम्बाइ केही इन्चदेखि करिब ३२ फिट लामोसम्म हुन्छ । विश्वभर झन्डै तीन हजार पाँच सयभन्दा बढी प्रजातिका सर्प पाइन्छन् । जसमध्ये ६ सय प्रजातिका सर्प मात्र विषालु हुने गरेको बिभिन्न लेखहरुमा उल्लेख छ । नेपालमा विभिन्न अनुसन्धानबाट ८२ प्रजातिका सर्प पाइन्छन् भन्ने देखिएको छ । जसमध्ये अहिलेसम्म चिकित्सकीय महत्वका हिसाबले करिब १८ प्रजातिका विषालु सर्प पत्ता लागेको छ । नेपालमा तराईदेखि हिमालसम्म सर्प पाइन्छ ।
नेपालका विषालु सर्प इलापिडी, भाइपिरिडी र कोलुब्रिडी परिवार अन्तर्गत पर्ने बिज्ञहरु बताउँछन् । इलापिडी परिवार अन्तर्गत पनि धेरै विषालु सर्प जस्तै, गोमन, करेत सर्प पर्छन् । यिनमा न्युरोटक्सिन भेनोम हुन्छ । 
राजगोमन (किङ कोब्रा) विश्वकै सबैभन्दा लामो विषालु सर्प हो । यो नेपालमा पनि पाइन्छ । नेपालमा पाइने सबैभन्दा लामो अविषालु सर्प अजिंगर हो । विश्व स्वास्थ्य संगठनको तथ्याकं अनुसार नेपालमा बार्षिक एक हजार जनाले सर्पको टोकाईबाट ज्यान गुमाउने गरेका छन् ।
नेपालका २६ जिल्ला सर्पदंशबाट धेरै नै प्रभावित छन् । नेपालको तराई क्षेत्रमा सर्पदंश अर्थात् सर्पको टोकाइ डरलाग्दो समस्या हो । नेपालका सबै ठाउँमा सर्पदंशबाट प्रभावित र ज्यान गुमाउने मानिस अझ धेरै हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ । कतिपय बिरामीले अस्पताल नपुगी झारफुक गर्ने हुँदा त्यसको वास्तविक तथ्यांक हालसम्म पनि अधुरै छ । 
सर्पको अध्ययन–अनुसन्धानमा सक्रिय नेपाल टक्सिनोलोजी एसोसिएसनको एक समूहले गरेको सर्वेक्षणअनुसार झन्डै ८० प्रतिशतभन्दा धेरै मानिसले सर्प मन नपराउने र धेरैजसोले देख्नासाथै मार्ने गरेका छन् ।   

सर्पले टोकेमा के गर्ने
अविषालु सर्पले टोक्दासमेत हामी निकै धेरै आत्तिने गर्छौं । तर, डराउने र आत्तिने गर्नु हुँदैन । बिरामीलाई आरामदायी र सुरक्षित ढंगले पल्टिन लगाउनु पर्छ । कसिलो गरी लगाएको लुगा वा गहना खोलिदिनु पर्छ । टोकेको ठाउँलाई स्थिर राख्नुपर्छ । बिरामीलाई सक्दो चाँडो नजिकैको सर्पदंश उपचार केन्द्रमा लैजानु पर्छ । 
घरेलु उपचारका नाममा हामीले कैयौँ त्यस्ता काम गर्छौं, जुन सर्पले टोकेको बेलामा गर्नु हुँदैन । जस्तै, विभिन्न उपचारका नाममा समय खेर फाल्नुहुँदैन । सर्पलाई समात्ने वा चलाउने गर्नु हुँदैन । टोकेको हात वा खुट्टामा हलचल गर्नु हुँदैन, दौडनु हुँदैन । काट्ने, जलाउने, चुस्ने र चिरेर रगत झार्ने काम गर्नु हुँदैन । 

प्रतिक्रिया दिनुहोस